Czym i jak ciąć panele podłogowe?

Montaż paneli podłogowych to jeden z najpopularniejszych projektów remontowych, który potrafi całkowicie odmienić charakter wnętrza. Jednak diabeł tkwi w szczegółach, a kluczem do profesjonalnego efektu jest precyzyjne cięcie. Poszarpane krawędzie, niedokładne dopasowanie czy nieestetyczne szczeliny mogą zniweczyć cały wysiłek włożony w pracę. Prawidłowe cięcie to nie tylko kwestia estetyki, ale również gwarancja trwałości i stabilności całej podłogi.

Zanim jednak sięgniesz po pierwsze z brzegu narzędzie, musisz zrozumieć fundamentalną zasadę: materiał, z którego wykonany jest panel, dyktuje strategię cięcia. To, co doskonale sprawdzi się przy elastycznym winylu, może zniszczyć kruchą warstwę laminatu. W tym kompleksowym poradniku przeprowadzimy Cię przez wszystkie etapy – od wyboru odpowiedniego sprzętu, przez techniki cięcia, aż po zasady bezpieczeństwa. Dzięki niemu, zyskasz pewność siebie i wiedzę, która pozwoli Ci osiągnąć rezultat godny profesjonalisty, a wszystkie niezbędne narzędzia i akcesoria znajdziesz w sklepie fixero.com.

Sprawdź:

Dlaczego prawidłowe cięcie paneli jest kluczowe?

Zanim zagłębimy się w techniczne aspekty, warto zrozumieć, dlaczego tak duży nacisk kładzie się na precyzję. Idealnie docięte panele tworzą jednolitą, spójną powierzchnię, która jest nie tylko piękna, ale i funkcjonalna.

Znaczenie precyzji i estetyki montażu

Precyzyjne cięcie eliminuje powstawanie widocznych szczelin przy ścianach, ościeżnicach czy rurach grzewczych. To właśnie te detale decydują o finalnej jakości i odbiorze wizualnym całej podłogi. Niedokładnie dopasowane elementy nie tylko wyglądają nieprofesjonalnie, ale mogą również prowadzić do problemów w przyszłości, takich jak przesuwanie się paneli, skrzypienie czy gromadzenie się brudu w szczelinach.

Rodzaje paneli podłogowych a specyfika cięcia

Każdy rodzaj paneli podłogowych to w istocie materiał kompozytowy o unikalnych właściwościach. Zrozumienie ich budowy jest kluczowe do wyboru właściwej metody cięcia. To nie jest zwykłe cięcie deski – to zarządzanie właściwościami poszczególnych warstw, z których składa się panel.

  • Panele laminowane: Ich sercem jest płyta HDF (płyta pilśniowa o wysokiej gęstości), pokryta twardą i kruchą warstwą wierzchnią z żywicy melaminowej, która nadaje im odporność na ścieranie. Ta struktura sprawia, że są one wyjątkowo podatne na odpryski i wyszczerbienia (tzw. chipping) podczas cięcia niewłaściwym narzędziem lub złą techniką. Wyzwaniem jest więc przecięcie panelu tak, aby nie uszkodzić delikatnej warstwy dekoracyjnej.

  • Panele winylowe (LVT/SPC): Są znacznie bardziej elastyczne i miękkie od laminatów. Panele LVT (Luxury Vinyl Tile) oraz SPC (Stone Plastic Composite), które posiadają sztywny rdzeń mineralny, charakteryzują się łatwością obróbki. Najczęściej do ich cięcia wystarczy ostry nóż segmentowy lub trapezowy. Głównym wyzwaniem przy użyciu elektronarzędzi jest unikanie topienia się materiału pod wpływem ciepła generowanego przez tarcie szybkoobrotowej tarczy.

  • Panele drewniane/warstwowe: Zbudowane z naturalnego drewna, wymagają przede wszystkim bardzo ostrych narzędzi, aby uzyskać czyste cięcie bez postrzępienia włókien. Technika cięcia może różnić się w zależności od tego, czy tniemy wzdłuż, czy w poprzek słojów drewna, co ma wpływ na stabilność i estetykę krawędzi.

  • Inne (np. korkowe, kompozytowe): Panele korkowe, dzięki swojej miękkości i elastyczności, są bardzo łatwe w obróbce i zazwyczaj można je ciąć ostrym nożem do tapet. Panele kompozytowe, w zależności od składu, będą wymagały specyficznych narzędzi, co po raz kolejny podkreśla zasadę "poznaj swój materiał".

Narzędzia do cięcia paneli: Przegląd i zastosowanie

Wybór odpowiedniego narzędzia to strategiczna decyzja, która wpływa na cztery kluczowe aspekty pracy: precyzję, szybkość, czystość (ilość pyłu) oraz wszechstronność. Żadne pojedyncze narzędzie nie jest idealne pod każdym względem, dlatego często najlepsze rezultaty osiąga się, stosując kombinację kilku z nich. Poniższa tabela przedstawia szybkie porównanie najpopularniejszych opcji.

Narzędzie

Główne Zastosowanie

Zalety

Wady

Poziom Doświadczenia

Gilotyna do paneli

Szybkie cięcia poprzeczne

Czystość (brak pyłu), cicha praca, szybkość

Ograniczona wszechstronność (tylko cięcia proste), może miażdżyć twarde panele

Początkujący

Piła ręczna (płatnica)

Drobne prace, cięcia w trudno dostępnych miejscach

Niski koszt, uniwersalność, brak zasilania

Wymaga siły i wprawy, niska precyzja, powolna praca

Początkujący

Nóż segmentowy/trapezowy

Cięcie paneli winylowych

Czystość, cicha praca, precyzja, niski koszt

Tylko do miękkich materiałów (głównie winyl)

Początkujący

Wyrzynarka

Cięcia krzywoliniowe, wycinanie otworów, cięcia proste

Największa wszechstronność, idealna do nieregularnych kształtów

Wymaga prowadnicy do prostych cięć, ryzyko odprysków przy złym brzeszczocie

Początkujący/Średniozaawansowany

Piła ukośnica (kapówka)

Precyzyjne cięcia poprzeczne i pod kątem

Najwyższa precyzja i powtarzalność cięć prostych i kątowych

Generuje dużo pyłu, ograniczona do cięć poprzecznych

Średniozaawansowany

Piła tarczowa ręczna

Długie cięcia proste (wzdłużne)

Szybkość i wydajność przy długich cięciach

Wymaga prowadnicy dla precyzji, generuje pył, ryzyko odprysków

Średniozaawansowany

Pilarka stołowa

Seryjne cięcia wzdłużne i poprzeczne

Najwyższa wydajność i precyzja przy dużych projektach

Wysoki koszt, stacjonarna, wymaga dużo miejsca

Zaawansowany/Profesjonalista

Narzędzia ręczne:

Gilotyna do paneli (specjalistyczna)

To narzędzie stworzone specjalnie do cięcia paneli laminowanych i winylowych. Działa na zasadzie dźwigni, która opuszcza długie ostrze, przecinając panel.

  • Zalety i wady: Jej największą zaletą jest praca bez pyłu i hałasu, co jest nieocenione podczas remontu w zamieszkanym lokalu. Cięcie jest szybkie i nie wymaga zasilania elektrycznego. Należy jednak pamiętać o jej ograniczeniach. Gilotyna nadaje się wyłącznie do cięć poprzecznych. Co więcej, tańsze modele mogą mieć problem z bardzo twardymi (klasa ścieralności AC5) lub grubymi (powyżej 10 mm) panelami, które mogą być bardziej miażdżone niż czysto cięte, co prowadzi do postrzępionych krawędzi.

  • Kiedy wybrać gilotynę? Jest to idealny wybór dla osób, które chcą uniknąć pyłu i hałasu, a większość pracy polega na prostym skracaniu paneli na końcach rzędów. Przed zakupem warto sprawdzić, czy dany model jest rekomendowany do grubości i twardości posiadanych paneli.

  • W ofercie FIXERO znajdziesz gilotyny do paneli

Piła ręczna (np. płatnica, do drewna)

Najbardziej budżetowa i uniwersalna opcja, dostępna w każdym warsztacie. W ofercie sklepu fixero.com znajdziesz szeroki wybór pił ręcznych, które sprawdzą się w tej roli.

  • Zalety i wady: Niewątpliwą zaletą jest niska cena i brak potrzeby zasilania. Wadą jest natomiast duży wysiłek fizyczny, wolniejsze tempo pracy oraz trudność w uzyskaniu idealnie prostej i czystej krawędzi bez dużej wprawy.

  • Kiedy wybrać piłę ręczną? Sprawdzi się przy bardzo małych projektach (np. jeden pokój), ograniczonym budżecie lub do wykonania pojedynczych cięć w miejscach, gdzie nie ma dostępu dla elektronarzędzi.

Nóż do cięcia paneli winylowych (segmentowy, trapezowy)

To podstawowe i najczęściej rekomendowane narzędzie do cięcia paneli winylowych LVT i SPC. Warto zaopatrzyć się w solidny nóż z ostrzem trapezowym, który zapewni precyzję i bezpieczeństwo.

  • Technika cięcia i łamania: Praca polega na technice "natnij i złam". Używając metalowej linijki lub kątownika jako prowadnicy, należy wykonać głębokie, pewne nacięcie w warstwie dekoracyjnej panelu. Następnie wystarczy energicznie przełamać panel wzdłuż wykonanej linii.

Narzędzia elektryczne (dla większych powierzchni i szybkości)

Wyrzynarka

To najbardziej wszechstronne elektronarzędzie w arsenale majsterkowicza, idealne do pracy z panelami. W sklepie fixero.com dostępny jest szeroki wybór wyrzynarek oraz dedykowanych do nich brzeszczotów.

  • Rodzaje brzeszczotów: Kluczem do sukcesu jest dobór odpowiedniego brzeszczotu. Do paneli laminowanych należy używać brzeszczotów z drobnymi, gęsto rozmieszczonymi zębami, przeznaczonych do czystego cięcia drewna lub specjalnie do laminatu. Idealnie, jeśli brzeszczot ma zęby skierowane w dół (cięcie rewersyjne), co minimalizuje ryzyko odprysków na wierzchniej warstwie panelu.

  • Zastosowanie do cięć krzywoliniowych: Niezastąpiona przy wycinaniu skomplikowanych kształtów, np. otworów na rury czy dopasowywaniu paneli wokół nieregularnych elementów architektonicznych.

Piła ukośnica (kapówka)

Gwarancja precyzji. Jeśli zależy Ci na idealnie prostych i powtarzalnych cięciach poprzecznych oraz perfekcyjnych kątach, ukośnica jest narzędziem dla Ciebie.

  • Precyzja cięcia pod kątem: Jej konstrukcja z ramieniem poruszającym się w stałej płaszczyźnie zapewnia niezrównaną dokładność, która jest niemożliwa do osiągnięcia narzędziami ręcznymi.

  • Rodzaje tarcz: Podobnie jak w przypadku innych narzędzi, tarcza ma kluczowe znaczenie. Do cięcia laminatu należy wybrać tarczę o dużej liczbie zębów (np. 60-100) i geometrii zębów TCG (trapezowo-płaskie), która zapobiega wyszczerbianiu krawędzi. Najbardziej uniwersalne są tarcze o średnicy 254 mm.

Piła tarczowa ręczna (zagłębiarka)

To "koń roboczy" do szybkich i długich cięć prostych, zwłaszcza wzdłuż paneli (tzw. cięcie wzdłużne). Pełną ofertę pił tarczowych znajdziesz na fixero.com.

  • Cięcie wzdłużne i poprzeczne: Aby uzyskać prostą linię, niezbędne jest użycie prowadnicy. Należy bezwzględnie pamiętać o złotej zasadzie cięcia laminatu piłą tarczową: tniemy od spodu (stroną dekoracyjną do dołu), ponieważ zęby tarczy poruszają się od dołu do góry i "wyrywają" materiał po stronie wyjściowej.

  • Wymagania dotyczące tarczy: Tarcza musi być ostra, z dużą liczbą zębów z węglika spiekanego, przeznaczona do cięcia laminatu lub drewna.

Pilarka stołowa (dla profesjonalistów i większych projektów)

Narzędzie stacjonarne, które oferuje najwyższą precyzję i wydajność, szczególnie przy seryjnym docinaniu paneli na tę samą szerokość. Jest to inwestycja głównie dla profesjonalistów lub bardzo zaawansowanych majsterkowiczów realizujących duże projekty.

Szlifierka kątowa (niezalecana)

Choć technicznie możliwe jest przecięcie panelu szlifierką kątową z odpowiednią tarczą, jest to metoda zdecydowanie odradzana.

  • Ryzyka: Generuje ogromne ilości szkodliwego pyłu, stwarza wysokie ryzyko niekontrolowanych odprysków i przypalenia krawędzi panelu, a precyzja cięcia jest bardzo niska. Co najważniejsze, jest to narzędzie niebezpieczne, z dużym ryzykiem odrzutu (kickback) i pęknięcia tarczy przy niewłaściwym użyciu. Należy traktować ją jako absolutną ostateczność.

Techniki cięcia paneli: Krok po kroku

Posiadanie odpowiedniego narzędzia to połowa sukcesu. Druga połowa to właściwa technika. Poniżej przedstawiamy sprawdzony proces, który zapewni najlepsze rezultaty.

Przygotowanie do cięcia

  • Pomiar i precyzyjne zaznaczanie linii cięcia: To fundament dokładnej pracy. Zawsze stosuj zasadę "dwa razy mierz, raz tnij". Użyj miarki zwijanej, kątownika stolarskiego i ostrego ołówka. W przypadku paneli laminowanych, naklejenie taśmy malarskiej wzdłuż linii cięcia i zaznaczenie linii na niej dodatkowo zabezpieczy wierzchnią warstwę przed odpryskami. Zapraszamy do zapoznania się z ofertą urządzeń pomiarowych.

  • Stabilizacja panela: Panel musi być solidnie unieruchomiony. Użyj stołu roboczego lub kobyłek i ścisków stolarskich. Niestabilny panel to gwarancja krzywego cięcia i prosta droga do wypadku.

  • Ustawienie panela do cięcia (Złota Zasada Cięcia Laminatu): Kierunek cięcia zależy od narzędzia. Zrozumienie tej zasady jest kluczowe dla uniknięcia wyszczerbień:

  • Narzędzia tnące ruchem od dołu do góry (wyrzynarka, ręczna piła tarczowa): Panel układamy stroną dekoracyjną do dołu. Zęby wchodzą w materiał od spodu, a wychodzą od góry, więc ewentualne odpryski powstaną na niewidocznej stronie.

  • Narzędzia tnące ruchem od góry do dołu (ukośnica, piła stołowa, gilotyna, piła ręczna): Panel układamy stroną dekoracyjną do góry. Zęby wchodzą w materiał od strony wierzchniej, dociskając laminat i zapewniając czyste cięcie.

Cięcie proste (wzdłuż i w poprzek)

Każde narzędzie wymaga nieco innej obsługi. Przy gilotynie wystarczy równo ułożyć panel i zdecydowanym ruchem opuścić dźwignię. Używając ukośnicy, należy płynnym, kontrolowanym ruchem opuścić tarczę na materiał. Aby uzyskać idealnie prostą linię cięcia wyrzynarką, konieczne jest użycie prowadnicy – może to być metalowa listwa lub specjalna szyna prowadząca.

Cięcie nieregularne i kształtowe

  • Wycinanie otworów (np. na rury C.O.): To zadanie idealne dla wyrzynarki. Najpierw, używając wiertarki, nawierć otwór startowy wewnątrz zaznaczonego kształtu, na tyle duży, by zmieścił się w nim brzeszczot wyrzynarki. Następnie wprowadź brzeszczot i ostrożnie wytnij pożądany kształt.

  • Cięcie "L" lub "U" (np. wokół futryn, ościeżnic): Profesjonalny montaż wymaga, aby panel "wchodził" pod ościeżnicę, a nie był do niej dopasowany. Aby to osiągnąć, należy podciąć dół futryny. Użyj kawałka panelu wraz z podkładem jako miarki wysokości. Połóż go na podłodze przy ościeżnicy i, opierając na nim brzeszczot piły ręcznej (np. japońskiej) lub narzędzia wielofunkcyjnego, odetnij odpowiedni fragment futryny. Dzięki temu panel idealnie wsunie się pod spód, tworząc czyste i estetyczne wykończenie.

Cięcie pod kątem

Do precyzyjnego cięcia pod kątem, np. przy układaniu paneli w jodełkę lub docinaniu listew przypodłogowych, niezastąpiona jest piła ukośnica. Umożliwia ona łatwe i dokładne ustawienie dowolnego kąta cięcia. Budżetową alternatywą dla prostych cięć pod kątem 45 stopni jest skrzynka uciosowa w zestawie z piłą ręczną grzbietnicą.

Specyfika cięcia różnych typów paneli

Podsumujmy zdobytą wiedzę, koncentrując się na specyfice poszczególnych materiałów.

Panele laminowane

  • Ryzyko odprysków – jak zapobiegać: Aby uzyskać idealną krawędź, stosuj się do poniższej listy kontrolnej:

  1. Wybierz właściwą tarczę/brzeszczot: Ostrze z dużą liczbą zębów (60-100 TPI) z węglika spiekanego, o geometrii TCG, to najlepszy wybór. Szeroki wybór tarcz i brzeszczotów znajdziesz na fixero.com.

  2. Stosuj Złotą Zasadę Cięcia: Pamiętaj o układaniu panelu stroną dekoracyjną do góry lub do dołu, w zależności od narzędzia.

  3. Użyj taśmy malarskiej: Naklejenie taśmy wzdłuż linii cięcia dodatkowo stabilizuje laminat.

  4. Tnij powoli: Nie dociskaj narzędzia na siłę. Pozwól, aby ostre zęby same wykonały pracę. Zbyt szybki posuw to główna przyczyna wyszczerbień.

  • Zalecane narzędzia: Ukośnica lub pilarka stołowa zapewnią najlepsze, powtarzalne rezultaty. Piła tarczowa z prowadnicą oraz wyrzynarka z odpowiednim brzeszczotem to również bardzo dobre opcje.

Panele winylowe (LVT/SPC)

  • Łatwość cięcia nożem: Technika "natnij i złam" jest najczystszą, najcichszą i najbezpieczniejszą metodą cięcia paneli winylowych.

  • Możliwość cięcia elektrycznego: Jest to możliwe, ale należy uważać na przegrzanie. Jeśli używasz wyrzynarki lub piły tarczowej, wybierz tarczę z drobnymi zębami i, jeśli to możliwe, ustaw niższe obroty, aby zminimalizować tarcie i topienie się krawędzi.1

Panele drewniane/warstwowe

  • Wymagania dotyczące ostrości narzędzi: W przypadku naturalnego drewna absolutnym priorytetem jest ostrość ostrza. Tępe narzędzie będzie szarpać i rozrywać włókna drewna, zamiast je czysto przecinać.

  • Cięcie wzdłuż słojów drewna a cięcie w poprzek: Cięcie w poprzek słojów jest bardziej wymagające i podatne na powstawanie "wyrw", dlatego wymaga tarczy z bardzo drobnymi zębami. Cięcie wzdłuż słojów jest łatwiejsze, ale nadal wymaga precyzyjnego prowadzenia narzędzia, aby linia cięcia była prosta.

Praktyczne wskazówki i bezpieczeństwo

Osiągnięcie profesjonalnego rezultatu i uniknięcie wypadków idą w parze. Te same błędy, które prowadzą do niskiej jakości cięć, często są przyczyną niebezpiecznych sytuacji. Praca z głową to praca bezpieczna.

Błędy, których należy unikać

  • Niewłaściwy kierunek cięcia: Ignorowanie "Złotej Zasady" cięcia laminatu to najczęstszy błąd prowadzący do odprysków.

  • Brak stabilizacji panela: Prowadzi do krzywych cięć i zwiększa ryzyko utraty kontroli nad narzędziem.

  • Używanie tępych lub niewłaściwych narzędzi: Tępe ostrze wymaga użycia większej siły, co niszczy materiał i grozi wypadkiem.

  • Pośpiech i brak precyzji w pomiarach: Prowadzi do marnowania materiału i frustracji.

  • Brak aklimatyzacji paneli: Panele muszą leżeć w pomieszczeniu, w którym będą montowane, przez co najmniej 48 godzin, aby dostosować się do temperatury i wilgotności.

  • Brak szczelin dylatacyjnych: Zawsze pozostawiaj ok. 10 mm przerwy między panelami a ścianami i stałymi elementami konstrukcji.

Zasady bezpieczeństwa

  • Ochrona oczu, słuchu i dłoni: Podczas pracy z elektronarzędziami okulary ochronne są absolutnie obowiązkowe. Generują one również hałas, dlatego zalecane są nauszniki ochronne. Dobrej jakości rękawice robocze ochronią dłonie przed drzazgami i otarciami.

  • Stabilne i dobrze oświetlone stanowisko pracy: Pracuj w uporządkowanej przestrzeni, gdzie masz pełną swobodę ruchów i dobrą widoczność linii cięcia.

  • Obsługa narzędzi: Zawsze odłączaj narzędzia od zasilania przed wymianą tarczy lub brzeszczotu. Dokładnie zapoznaj się z instrukcją obsługi każdego urządzenia.

Dodatkowe porady

  • Wykonuj próbne cięcia: Zanim przystąpisz do cięcia właściwego panelu, wykonaj próbę na kawałku odpadowym, aby sprawdzić ustawienia narzędzia i jakość krawędzi.

  • Planuj układ paneli: Rozrysuj plan pomieszczenia i zaplanuj ułożenie paneli tak, aby zminimalizować ilość odpadów i uniknąć bardzo wąskich docinek przy ścianach.

  • Odkurzaj pył: Regularne odkurzanie stanowiska pracy nie tylko poprawia widoczność, ale także jest ważne dla zdrowia, szczególnie przy cięciu płyt HDF.

Sukces w samodzielnym montażu paneli podłogowych zależy od zrozumienia prostej zależności: każdy materiał wymaga specyficznego podejścia. Kluczem jest stworzenie spójnego systemu, w którym dobierasz odpowiednie narzędzie, właściwe ostrze i prawidłową technikę do rodzaju paneli, które układasz. Precyzja, cierpliwość i przestrzeganie zasad bezpieczeństwa to Twoi najwięksi sprzymierzeńcy.

Mamy nadzieję, że ten poradnik rozwiał Twoje wątpliwości i wyposażył Cię w wiedzę niezbędną do podjęcia tego wyzwania. Pamiętaj, że profesjonalny efekt jest w Twoim zasięgu. Odwiedź sklep fixero.com, gdzie znajdziesz pełną gamę narzędzi, akcesoriów i środków ochrony osobistej, które pomogą Ci zrealizować Twój projekt od początku do końca.

FAQ: Najczęściej Zadawane Pytania

1. Jakiego jednego narzędzia najlepiej użyć, jeśli mam ograniczony budżet?

Jeśli musisz wybrać tylko jedno elektronarzędzie, najbardziej wszechstronnym wyborem będzie wyrzynarka. Pozwoli na wykonanie zarówno cięć prostych (przy użyciu prowadnicy), jak i skomplikowanych wycięć krzywoliniowych. Pamiętaj jednak o zainwestowaniu w dobrej jakości brzeszczoty dedykowane do paneli laminowanych.

2. Dlaczego moje panele laminowane pękają i strzępią się na krawędziach?

Najczęściej jest to wynik jednego z trzech błędów: cięcia tępym lub niewłaściwym ostrzem (zbyt mało zębów), cięcia od niewłaściwej strony (nieprzestrzeganie "Złotej Zasady" cięcia w zależności od narzędzia) lub zbyt szybkiego, agresywnego prowadzenia narzędzia.

3. Czy naprawdę muszę podcinać ościeżnice drzwi?

Tak, jeśli zależy Ci na profesjonalnym i estetycznym wykończeniu. Cięcie panelu dookoła ościeżnicy pozostawia nieestetyczną szczelinę, którą trudno jest zamaskować. Podcięcie ościeżnicy i wsunięcie pod nią panelu tworzy czyste, płynne przejście i jest standardem w profesjonalnym montażu.

4. Czym ciąć panele, które są już położone na podłodze (np. przy ścianie)?

To trudne zadanie, które wymaga specjalistycznego sprzętu. Najlepszym narzędziem do tego celu jest narzędzie wielofunkcyjne (tzw. multitool) z brzeszczotem do cięcia wgłębnego lub pilarka tarczowa typu zagłębiarka. W ostateczności można próbować użyć bardzo ostrożnie piły ręcznej.

5. Ile zapasu paneli powinienem kupić na docinki?

Standardowo zaleca się zakup około 10% więcej materiału, niż wynosi powierzchnia pomieszczenia. Taki zapas pokryje straty wynikające z docinania paneli oraz ewentualne błędy podczas pracy. Przy skomplikowanych kształtach pomieszczeń lub układaniu w jodełkę warto rozważyć zapas na poziomie 15%.